باسمه تعالی

امکان بهره­گیری از روش­های جدید در مطالعات اسلامی

سید صادق حقیقت

کرسی های نظریه پردازی

قم، 15 مهر 1388

- گزاره 1 (گزاره تعریف): مقصود از روش­های مدرن (همانند هرمنوتیک) روش­هایی هستند که در دوران مدرن کاربرد داشته­اند؛ همان گونه که روش­های پسامدرن (همانند گفتمان) به روش­هایی اطلاق می­شود که در این دوره کاربرد داشته­اند. روش­های سنتی به دوران ماقبل مدرن تعلق دارند. نسبت تباین یا تداخل دوران مدرن و پسامدرن در این­جا مد نظر نیست.

- گزاره 2 (مفروضه): هر روش محدودیت­ها و کارآیی­هایی دارد.

- گزاره 3 (کثرت­گرایی روش شناسانه): امکان بهره­مند شدن از روش­های مختلف وجود دارد.

- گزاره 4(سنتی بودن مطالعات اسلامی): روش­های مطالعات اسلامی (به این دلیل که رشد اصلی­شان در قرون میانه بوده) سنتی (و بنابراین غیر مدرن و پسامدرن) هستند.

- گزاره 5 (گزاره تباین): روش­های مدرن (و پسامدرن) غیر از روش­های سنتی هستند. بنابراین، نباید بین این روش­ها خلط کرد.  

- گزاره 6 (گزاره ارتباط): بین روش و مبانی معرفتی ارتباط وجود دارد. به بیان دیگر، نمی­توان به سادگی از یک روش بدون توجه به مبانی معرفتی آن(همانند مبانی اومانیستی و نسبی­گرایانه) به شکل ابزاری (یا عملگرایانه) استفاده نمود؛ چرا که بین نظریه و روش و مبانی معرفتی در یک مکتب ارتباط وجود دارد.

- گزاره 7 (گزاره عدم امکان): بر اساس گزاره قبل، نمی­توان در مطالعات اسلامی به شکل آزاد (بدون توجه به مبانی معرفتی) از روش­های مدرن (و پسامدرن) بهره برد. پس به طور مثال، نمی­توان (بدون تصرف) از روش گفتمانی بحث کرد که مبانی آن نسبی­گرایانه نباشد؛ همان گونه که هرمنوتیک وجودشناسانه جنبه روشی ندارد. البته، استفاده از چند اصطلاح از یک روش به شکل آزاد، غیر از بهره­گیری از آن روش به شکل کامل است.  

با این حال،

- گزاره 8 (گزاره امکان 1): امکان برقراری نسبت بین روش­های مدرن (و پسامدرن) با مطالعات اسلامی در تنقیح (و نوع نگاه) به موضوع وجود دارد. مراد از «امکان»، در این­جا، صحت و اعتبار از دیدگاه مکتب اسلام است، نه امکان تحقق در جامعه اسلامی. همچنین، مقصود از «مطالعات اسلامی»، آن است که هویت اسلامی (به شکل هنجاری) داشته باشد؛ نه آن که صرفاً موضوعش اسلام باشد. این اصطلاح هم مطالعات در حوزه اسلام دو (قرائت­های مربوط به متون وحیانی) را شامل می­شود، و هم مطالعات در حوزه اسلام سه (عملکرد و تاریخ مسلمانان).

- گزاره 9 (گزاره امکان 2): امکان برقراری نسبت بین روش­های مدرن (و پسامدرن) با مطالعات اسلامی در تحلیل (و اجتهاد) نیز وجود دارد.

- گزاره 10 (گزاره نتیجه): هرچند در راستای بومی کردن روش­های مدرن (و پسامدرن) گزاره­های 8 و 9 صحیح هستند، اما باید توجه داشت که در صورت دستکاری روش­های فوق، آن­چه تولید می­شود غیر از روش قبلی خواهد بود. اعتبار محصول جدید تابع شرایط ویژه­ای (همانند سازواری اجزا با هم و ارتباط منطقی با مبانی معرفتی) است.